Vì sao người xưa khuyên “đông ăn củ cải, hạ ăn gừng”?

Ăn gừng vào mùa hè, củ cải vào mùa đông tưởng đi ngược thời tiết, song theo quan niệm dưỡng sinh hàng nghìn năm của Đông y đây là cách điều hòa cơ thể theo mùa và phòng bệnh.

ThS.BS Phan Thị Thanh Thủy, Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Y học cổ truyền TP HCM, cho biết câu nói “đông ăn củ cải, hạ ăn gừng” không đơn thuần là kinh nghiệm dân gian mà phản ánh nguyên tắc dưỡng sinh quan trọng của Đông y: ăn uống cần thuận theo sự vận hành của âm dương và khí hậu từng mùa.

Theo học thuyết “thiên nhân tương ứng”, cơ thể con người luôn chịu tác động trực tiếp từ thời tiết. Vì vậy, chế độ ăn uống cũng cần thay đổi để thích nghi với môi trường, giúp cân bằng khí huyết và hạn chế bệnh tật.

Điều gì khiến gừng hợp với mùa nóng?

Nhiều người cho rằng ăn gừng vào mùa nóng dễ “bốc hỏa”, song theo Đông y, mùa hè lại là thời điểm phù hợp để dùng loại gia vị này với lượng vừa phải.

Bác sĩ Thủy giải thích mùa hạ là thời kỳ dương khí của thiên nhiên phát triển mạnh, cơ thể đổ nhiều mồ hôi, lỗ chân lông mở khiến dương khí dễ hao hụt. Trong khi đó, bên trong cơ thể, nhất là hệ tiêu hóa (Tỳ Vị theo Đông y), lại tương đối suy yếu.

Thói quen phổ biến hiện nay như uống nước đá, ăn nhiều thực phẩm lạnh, dùng đồ sống lạnh hoặc ở lâu trong phòng điều hòa càng khiến tình trạng này rõ hơn, dễ gây đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn hoặc cảm lạnh mùa hè.

Theo Đông y, gừng có vị cay, tính ấm, tác dụng ôn trung, tán hàn, hành khí và hòa vị. Vì vậy, dùng gừng trong mùa nóng không phải để “tăng nhiệt” mà nhằm bảo vệ dương khí bên trong, hỗ trợ tiêu hóa và điều hòa khí cơ.

Một số món ăn đơn giản như cháo gừng, canh hành gừng hoặc trà gừng ấm sau bữa ăn có thể giúp giảm cảm giác đầy bụng, lạnh bụng, hỗ trợ tiêu hóa và hạn chế rối loạn do ăn uống lạnh.

Tuy nhiên, ăn gừng cần đúng cách. Mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 3-5 lát gừng tươi, tương đương khoảng 10 g, thêm vào món ăn hoặc pha trà. Dùng quá nhiều có thể gây nóng trong, khô miệng, táo bón hoặc bốc hỏa. Gừng tươi có tác dụng ôn trung, tán hàn tốt nhất. Không dùng gừng đã hỏng hoặc mọc mầm vì có thể sinh chất không tốt cho sức khỏe.

Buổi sáng được xem là thời điểm phù hợp nhất để dùng gừng vì đây là lúc dương khí bắt đầu tăng, giúp làm ấm hệ tiêu hóa. Ngược lại, nên hạn chế ăn gừng vào buổi tối do tính cay ấm có thể gây khó ngủ hoặc sinh nhiệt.

Những người đang sốt cao, viêm họng đỏ rát, loét miệng, nổi mụn nhọt hoặc có biểu hiện “âm hư hỏa vượng” như khô họng, đổ mồ hôi trộm nên hạn chế dùng gừng vì có thể khiến tình trạng nặng hơn. Người viêm loét dạ dày cấp, trào ngược nặng hoặc bệnh gan mật cũng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.

Mùa hè lại là thời điểm phù hợp để dùng gừng với lượng vừa phải. Ảnh: Lê Phương

Củ cải giúp gì cho cơ thể mùa lạnh?

Nếu mùa hè cần “giữ ấm bên trong” bằng gừng thì mùa đông lại là thời điểm thích hợp để ăn củ cải trắng nhằm hỗ trợ tiêu hóa.

Theo bác sĩ Thủy, mùa đông là giai đoạn âm khí thịnh, cơ thể có xu hướng thu liễm, ít vận động hơn trong khi nhu cầu năng lượng tăng lên. Nhiều người thường ăn nhiều thịt, món béo hoặc thực phẩm giàu đạm, dễ dẫn đến đầy bụng, tích trệ và khó tiêu.

Trong Đông y, củ cải trắng có vị ngọt hơi cay, tính mát, tác dụng hành khí, tiêu thực, hóa đàm và giáng khí. Loại củ này được xem như thực phẩm phù hợp để cân bằng chế độ ăn nhiều đạm và dầu mỡ trong mùa lạnh.

Các món như cháo củ cải, canh củ cải hầm thịt dê hoặc củ cải nấu hải đới thường được dùng trong dược thiện để hỗ trợ tiêu hóa, giảm đầy hơi, tức ngực hoặc nhiều đờm.

Nông dân thu hoạch củ cải ở Hà Nội. Ảnh: Ngọc Thành

Theo chuyên gia, ý nghĩa lớn nhất của nguyên tắc “đông ăn củ cải, hạ ăn gừng” nằm ở việc điều chỉnh thực phẩm theo thời tiết và trạng thái cơ thể. Mùa hè cần bảo vệ hệ tiêu hóa khỏi lạnh bên trong, mùa đông cần tránh tích trệ do ăn uống quá nhiều.

“Dưỡng sinh bắt đầu từ bữa ăn hàng ngày, những thực phẩm quen thuộc như gừng hay củ cải nếu dùng đúng thời điểm, đúng cách có thể trở thành “vị thuốc” đơn giản hỗ trợ chăm sóc sức khỏe” bác sĩ nói.

Theo vnexpress.net